(Ảnh minh hoạ)

                 Người đàn bà thứ hai

               Mẹ đừng buồn khi anh ấy yêu con

              Bởi trước con anh ấy là của mẹ

              Anh ấy có thể yêu con một thời trai trẻ

              Nhưng suốt đời anh yêu mẹ, mẹ ơi!

              Mẹ đã sinh ra anh ấy ở trên đời

              Hình bóng mẹ lồng vào tim anh ấy

              Dẫu bây giờ con được yêu thế đấy

              Con cũng chỉ là người đàn bà thứ hai…

               Mẹ đừng buồn những chiều hôm, những ban mai

               Anh ấy có thể nhớ con hơn nhớ mẹ

               Nhưng con chỉ là cơn gió nhẹ

               Mẹ luôn là bến bờ thương nhớ của đời anh.

              Con chỉ là cơn gió mong manh

              Những người đàn bà khác có thể thay thế con trong tim anh ấy

               Nhưng có một tình yêu âm ỉ cháy

               Anh ấy chỉ dành cho mẹ, mẹ ơi!

               Anh ấy có thể sống với con suốt cuộc đời

               Cũng có thể chia tay trong ngày mai, có thể

               Nhưng anh ấy suốt đời yêu mẹ

               Dù thế nào, con chỉ là người thứ hai…

                                                  (Phan Thị Vĩnh Hà )

Lời bình:

          Từ khi biết bài thơ này tôi đã rất thích, nhất là từ khi bài thơ được phổ nhạc làm bài hát trong phim. Mà không phải chỉ riêng tôi, rất nhiều người- nhất là phụ nữ đều yêu thích "Người đàn bà thứ hai" này, bởi vấn đề mà bài thơ đề cập đến khá nhạy cảm nên đã "đánh trúng" tâm lý của những người làm con, làm mẹ. Tôi là một phụ nữ đã từng làm dâu và giờ đây sắp làm mẹ chồngnên càng thấu hiểu và vô cùng tâm đắc với lời tâm sự "gan ruột" của Phan Thị Vĩnh Hà qua bài thơ "Người đàn bà thứ hai". Với bài thơ này cô đã nói hộ những người làm con, làm mẹ bao điều muốn nói và… khó nói.

          Bài thơ "Người đàn bà thứ hai" của Phan Thị Vĩnh Hà viết về đề tài muôn thuở: nàng dâu- mẹ chồng. Nhưng nội dung bài thơ không nhằm thể hiện lòng biết ơn của con dâu đối với mẹ chồng "Mẹ sinh anh để bây giờ cho em" như bài thơ "Mẹ của anh" (Xuân Quỳnh). Bài thơ cũng không khai thác mâu thuẫn giữa mẹ chồng nàng dâu như người ta vẫn nói, mà lại đề cập đến cách ứng xử đời thường  trong gia đình, khi có thêm thành viên mới - nàng dâu.

           Trong thực tế, khi nàng dâu mới xuất hiện, gia đình sẽ có rất nhiều xáo trộn, nhất là về mặt tình cảm. Nhiều khi tình cảm gia đình sẽ tốt lên rất nhiều khi nàng dâu biết trân trọng, xây đắp và dung hòa các mối quan hệ. Nhưng ngược lại, sự có mặt của nàng dâu sẽ làm đảo lộn và có thể phá vỡ tất cả…Vậy nên, vai trò của người con dâu- thành viên mới trong gia đình vô cùng quan trọng và quan trọng nhất khi nàng dâu ý thức đúng địa vị, thân phận của mình. Nhân vật chính - người con dâu được nói đến trong bài thơ đã làm được điều đó.

            Bài thơ mở đầu bằng lời an ủi chân thành và tha thiết của con dâu đối với mẹ chồng: Mẹ đừng buồn khi anh ấy yêu con. Phải chăng đó là sự chuẩn bị về tâm lý để người mẹ đỡ hẫng hụt khi con trai đã không hoàn toàn thuộc về mẹ nữa? Hay đó chính là một hiện thực mà người mẹ phải chấp nhận? Điều đó cũng có phần đúng, nhưng sẽ đúng hơn khi ta hiểu đó chính là lời động viên khích lệ, là cái cớ để người con dâu giúp mẹ chồng củng cố thêm lòng tin yêu vững chắc đối với con trai của mẹ. Hơn thế, đó còn là cách cô thể hiện lòng yêu kính và biết ơn của mình đối với mẹ của anh.

          Từ lời thơ mở đầu rất gần gũi và tự nhiên ấy, người con dâu đã khéo léo thuyết phục mẹ chồng bằng cả lý lẽ và thực tế để khẳng định, dù thế nào Con cũng chỉ là người đàn bà thứ hai…Vậy làm thế nào người con dâu có thể thuyết phục được mẹ? Làm thế nào để mẹ "đừng buồn", đừng cảm thấy chạnh lòng khi cô đang được anh ấy yêu đến thế? Tất cả đều được nhà thơ diễn đạt bằng hàng loạt, ngôn từ, hình ảnh giản dị, nhẹ nhàng, gần gũi như cuộc sống này vốn thế và cần phải thế.

          Bài thơ xoay quanh mối quan hệ giữa ba nhân vật: Con- Anh ấy và Mẹ. Trong đó anh (vừa là chồng vừa là con) luôn là nhân vật trung gian được đem ra đối sánh trong quan hệ giữa anh ấy với con và anh ấy với mẹ, để cán cân tình cảm luôn luôn nghiêng về phía mẹ một cách tuyệt đối. Kể cả khi con được anh ấy yêu và nhớ, thậm chí: Anh ấy có thể nhớ con hơn nhớ mẹ. Nhưng tất cả những gì con có được từ anh đều là những tình cảm không chắc chắn, không mấy bền chặt. Từ "có thể" được tác giả sử dụng sáu lần và thường được đặt trước các từ ngữ, hình ảnh diễn tả mức độ tình cảm của anh ấy đối với con, đã cho ta hiểu rõ điều đó. Cho nên dẫu tình cảm của anh đối với con nồng thắm tới mức nào thì cũng chỉ ở dạng thức giả thiết (có thể), và không có gì đảm bảo chắc chắn:

               Anh ấy có thể yêu con một thời trai trẻ

               Anh ấy có thể nhớ con hơn nhớ mẹ

  Chua chát hơn, người con dâu còn ý thức được rằng:

               Những người đàn bà khác có thể thay thế con trong tim anh ấy

               Anh ấy có thể sống với con suốt cuộc đời

              Cũng có thể chia tay trong ngày mai, có thể

   Nói ra điều ấy hẳn cô cũng rất đau lòng và không bao giờ mong muốn. Nhưng đó là sự thật. Bởi lẽ, vợ không lấy người này có thể lấy người khác. Lấy nhau rồi, người ta vẫn có thể chia tay (vì bất cứ lý do nào) để kiếm tìm hạnh phúc mới. Người con dâu trong bài thơ này cũng thấu hiểu điều đó và chuẩn bị sẵn tâm lý. Cô ý thức được rằng dù cô đang được anh yêu đến thế, nhưng những người đàn bà khác có thể thay thế cô trong trải tim anh bất cứ lúc nào. Thậm chí, anh có thể chia tay cô trong ngày mai, có thể. Một câu thơ với hai từ "có thể", đặc biệt từ "có thể" ở cuối câu, được đặt sau dấu phẩy càng nhấn mạnh thêm sự mong manh của tình chồng vợ. Đó cũng là một sự thật.

          Về phần mình người con dâu- nhân vật xưng con luôn ý thức đúng thân phận nên rất khiêm tốn và chừng mực. Cho dù cô đang được anh yêu, yêu rất nhiều nhưng cô hiểu đó chỉ là tình yêu của một thời trai trẻ và ở một thời điểm nhất định (bây giờ) mà chưa có gì đảm bảo chắc chắn anh sẽ yêu cô suốt đời. Thế nên, trong lòng cô rất hiểu và luôn xác định rõ rằng:

               Dẫu bây giờ con được yêu thế đấy

               Con cũng chỉ là người đàn bà thứ hai…

và:

               Con chỉ là cơn gió nhẹ…Con chỉ là cơn gió mong manh

          Cách dùng từ "con chỉ là" và" con cũng chỉ là" được dùng tới bốn lần cho ta hiểu rõ hơn người con dâu đã rất đúng khi ý thức được tình cảnh và vị trí của mình trong gia đình và cụ thể hơn đó là vị trí thứ hai trong trái tim anh ấy. Vị trí ấy còn được định vị một cách vững chắc sau khi cô đưa ra đầy đủ những lý lẽ khá chặt chẽ để khẳng định một lần nữa: Dù thế nào, con chỉ là người thứ hai…Điều đó có nghĩa, bất luận thế nào, mẹ luôn chiếm vị trí số một trong trái tim anh. Nói như thế không có nghĩa cô coi nhẹ tình cảm vợ chồng, không tin vào tình yêu của chồng. Cũng không phải cô quá đề cao mẹ mà thiêng liêng hóa tình mẫu tử. Những điều cô giãi bày, sẻ chia rất đúng với thực tế, đúng với tâm trạng và suy nghĩ của những người làm mẹ, làm con. Điều đó giúp ta hiểu vì sao bài thơ luôn là niềm yêu thích với độc giả.

          Sự khéo léo và tinh tế của người làm dâu trong bài thơ này là: cô luôn đặt tình yêu của anh với mình bên cạnh tình yêu của anh với mẹ như một sự đối lập. Từ "nhưng" được sử dụng tới bốn lần nhằm đối sánh giữa một bên là tình cảm nhất thời, rất mong manh, có thể thay đổi. Và một bên là tình cảm bền chặt, suốt đời  không bao giờ thay đổi. Điều đó cho thấy cô là một người biết lý lẽ và rất hiểu đạo lý. Là con, cô hiểu rõ công sinh thành, dưỡng dục của mẹ đối với anh, dòng máu, tình yêu của mẹ luôn chảy trong huyết quản của anh: Hình bóng mẹ lồng vào tim anh ấy. Thế nên, ở đâu, đi đâu, anh luôn tìm về với mẹ như về với cội nguồn, bởi một lẽ thật đơn giản: Mẹ luôn là bến bờ thương nhớ của đời anh. Với anh, tình mẫu tử là tình cảm bền chặt vĩnh viễn và thiêng liêng không gì có thể đánh đổi. Nói ra điều ấy, hẳn là người phụ nữ rất yêu chồng, hiểu chồng, nên cô luôn cảm nhận được: có một tình yêu âm ỉ cháy/ Anh ấy chỉ dành cho mẹ, mẹ ơi!.  Đó là lý do để cô khẳng định tới hai lần rằng: suốt đời anh yêu mẹ, mẹ ơi!. Trong khi cô cũng hiểu tình yêu của anh với cô (tình cảm vợ chồng) mong manh như làn gió nhẹ và có thể tan biến bất cứ lúc nào.  

           Thật ra, tình chồng vợ và tình mẫu tử đều là những tình cảm phải trân trọng, nhưng đó là hai tình cảm khác nhau nên không thể đánh đồng, cũng không thể tách biệt rạch ròi. Sự tách biệt một cách tương đối giữa hai tình cảm này (như đã phân tích ở trên), cũng chỉ là một cách để các thành viên trong gia đình hiểu đúng vai trò, vị trí của mình mà hài hòa các mối quan hệ, làm cho tình cảm gia đình ngày càng tốt lên mà thôi.

          Bài thơ "Người đàn bà thứ hai" của Phan Thị Vĩnh Hà là một bài thơ hay và mang đậm chất nhân văn. Tuy những điều tác giả đề cập đến có thể không thật mới mẻ, trong suy nghĩ người ta vẫn hiểu, và trong thực tế vốn là như vậy, nhưng đọc lên ta vẫn thấy xúc động lạ kì? Bởi bài thơ được viết bằng một trái tim nhân hậu, bao dung, vị tha và một tình yêu đặc biệt đối với chồng và với chính người mẹ đã sinh ra anh. Bằng lời lẽ, hình ảnh giản dị và giọng thơ chân thành, tha thiết, Phan Thị Vĩnh Hà đã hóa thân làm người con dâu để đối thoại với mẹ chồng, với chồng và với độc giả về một vấn đề rất khó nói nhưng vô cùng ý nghĩa, đó là vấn đề nàng dâu mẹ chồng. Chính vì lẽ ấy, bài thơ sẽ mãi là hành trang cần thiết không chỉ cho những người làm con và làm mẹ.

                                                                     - Tháng 4 năm 2012 -